دورهمی · تاریخ و فرهنگ ایران
خط زمانی هخامنشیان؛ رویدادها، تاریخ‌ها و عدم‌قطعیت
خط زمانی هخامنشیان باید ترتیب رویدادها را روشن کند، اما تفاوت تقویم‌ها، روایت‌ها و تاریخ‌گذاری‌های پژوهشی را نیز پنهان نکند.
حدود ۵۵۹ تا ۵۳۹؛ برآمدن کوروش
کوروش دوم در میانه سده ششم پیش از میلاد فرمانروای انشان شد؛ سال ۵۵۹ در گاه‌شماری‌های رایج به آغاز سلطنت او نسبت داده می‌شود. شکست آستیاگ و تصرف هگمتانه معمولاً حدود ۵۵۰ تاریخ‌گذاری می‌شود. فتح لیدی و سارد را غالباً ۵۴۷ یا ۵۴۶ می‌دانند و اختلاف یک‌ساله از هماهنگ‌کردن رویدادنامه و منابع کلاسیک می‌آید. در ۵۳۹، سپاه کوروش بابل را گرفت؛ رویدادنامه نبونئیدوس و اسناد تاریخ‌دار چارچوب محکم‌تری فراهم می‌کنند. این توالی گسترش سریع را نشان می‌دهد، اما تاریخ دقیق عملیات شرقی یا ساخت بخش‌های پاسارگاد همیشه معلوم نیست. خط زمانی باید «حدود» را حفظ کند و فاصله میان رخداد و روایت متأخر را بنویسد.
۵۳۰ تا ۵۲۲؛ کمبوجیه و بحران جانشینی
مرگ کوروش معمولاً ۵۳۰ پیش از میلاد و جانشینی کمبوجیه دوم پس از آن قرار می‌گیرد؛ برخی گاه‌شماری‌ها ۵۲۹ را نیز می‌آورند. کمبوجیه در ۵۲۵ مصر را فتح کرد. در ۵۲۲، خبر پادشاهی بردیا یا شخصی که داریوش او را گئوماتِ بدل معرفی می‌کند، بحران ساخت. کمبوجیه هنگام بازگشت درگذشت و داریوش با گروهی از بزرگان مدعی را کشت و شاه شد. کتیبه بیستون ترتیب و تاریخ روزهای شورش را ارائه می‌دهد، اما روایت مشروعیت‌بخش داریوش است. هویت بردیا/گئومات همچنان محل بحث است؛ جدول زمانی می‌تواند توالی مرگ، تغییر پادشاه و شورش‌ها را ثبت کند، ولی نباید ادعای یک طرف را واقعیت بی‌چون‌وچرا بنویسد.
۵۲۲ تا ۴۸۶؛ داریوش و تثبیت
داریوش در سال‌های نخست شورش‌های گسترده را سرکوب کرد و رویدادها را در بیستون ثبت کرد. حدود ۵۱۸ آغاز طرح بزرگ تخت‌جمشید دانسته می‌شود، هرچند مراحل ساخت و تاریخ دقیق بناها متفاوت است. لشکرکشی سکایی را معمولاً حدود ۵۱۳ یا ۵۱۲ می‌گذارند. شورش ایونی در ۴۹۹ آغاز شد و تا ۴۹۴ ادامه یافت؛ لشکرکشی به یونان و نبرد ماراتن در ۴۹۰ رخ داد. هم‌زمان، لوح‌های بارو از ۵۰۹ تا ۴۹۴ تقریباً پیوستاری اداری از فارس می‌دهند. این هم‌زمانی یادآور می‌شود تاریخ سلطنت فقط جنگ نیست. داریوش در ۴۸۶ درگذشت و خشایارشا جانشین شد؛ جزئیات انتخاب ولیعهد از منابع درباری و یونانی نیازمند سنجش انتقادی است.
۴۸۶ تا ۴۲۴؛ خشایارشا و اردشیر یکم
خشایارشا در آغاز سلطنت با شورش‌هایی در مصر و بابل روبه‌رو شد. لشکرکشی بزرگ به یونان در ۴۸۰ با ترموپیل و سالامیس و ادامه نبردها در ۴۷۹ با پلاته و میکاله شناخته می‌شود. بازگشت شاه پایان اداره دیگر نواحی نبود و ساخت‌وساز تخت‌جمشید ادامه یافت. خشایارشا در ۴۶۵ در توطئه درباری کشته شد و اردشیر یکم به قدرت رسید؛ ترتیب دقیق عاملان در روایت‌ها یکسان نیست. شورش مصر و رقابت‌های اژه در دوره اردشیر ادامه داشت. مرگ او در ۴۲۴ دوره‌ای کوتاه از جانشینی خشایارشا دوم و سغدیانوس را گشود. اسناد بابلیِ تاریخ‌دار برای تعیین ترتیب شاهان کنار روایت یونانی ارزش ویژه دارند.
۴۲۳ تا ۳۵۸؛ داریوش دوم و اردشیر دوم
داریوش دوم در ۴۲۳ قدرت را تثبیت کرد و تا ۴۰۴ سلطنت داشت. پس از مرگ او، اردشیر دوم جانشین شد و برادرش کوروش کوچک شورید؛ نبرد کوناکسا در ۴۰۱ با مرگ کوروش پایان یافت و بازگشت مزدوران یونانی در آناباسیس گزنفون روایت شد. مصر در آغاز سده چهارم از کنترل هخامنشی بیرون رفت و چندین تلاش برای بازپس‌گیری آن ناکام ماند. صلح موسوم به شاه در ۳۸۷/۳۸۶ نفوذ دربار بر روابط دولت‌شهرهای یونانی را نشان می‌دهد. شورش‌ها و رقابت‌های ساتراپی در منابع کلاسیک گاه با عنوان کلی «شورش ساتراپ‌ها» آمده‌اند، اما دامنه، هماهنگی و تاریخ آن‌ها محل بحث است. اردشیر دوم در ۳۵۸ درگذشت.
۳۵۸ تا ۳۳۰؛ بازپس‌گیری مصر و پایان دولت
اردشیر سوم پس از ۳۵۸ به تخت رسید و در ۳۴۳/۳۴۲ مصر را دوباره فتح کرد؛ اختلاف سال باید در متن حفظ شود. او در ۳۳۸ در توطئه درباری کشته شد و ارسس برای مدتی کوتاه شاه بود. داریوش سوم در ۳۳۶ جانشین شد. اسکندر در ۳۳۴ از هلسپونت گذشت، در گرانیک پیروز شد، سپس در ایسوسِ ۳۳۳ و گوگملِ ۳۳۱ سپاه داریوش را شکست داد. بابل، شوش و تخت‌جمشید به دست مقدونیان افتادند. داریوش در ۳۳۰ هنگام عقب‌نشینی کشته شد؛ این تاریخ پایان معمول سیاسی شاهنشاهی است، نه پایان جامعه و سنت‌های اداری. مقاومت شرقی و ادعای بسوس ادامه یافت و انتقال قدرت در سراسر قلمرو هم‌زمان و یکسان نبود.
منابع و تاریخ بررسی
بررسی منابع: ۱ نوامبر ۲۰۲۶