اشکانیان
اشکانیان برای چند سده از قدرت‌های اصلی منطقه بودند. سکه‌ها، آثار محلی و روابط با روم در شناخت آنان اهمیت دارند؛ همیشه نمی‌توان همه مناطق را زیر قدرت متمرکز یک شاه تصور کرد.
حدود ۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی
تصاویر فرهنگی و نمادین‌اند و عکس اعضا یا برنامه‌های دورهمی نیستند.
عکس و مجوز
File:Parthian prince, from Sham-Izeh, Malamir, Iran, c.50 BC-AD 150 (cast bronze), Parthian School (250 BC-226 AD) National Museum of Iran, Tehran, Iran.jpg — Ninara — CC BY 2.0 · WebP / crop
,_Parthian_School_(250_BC-226_AD)_National_Museum_of_Iran,_Tehran,_Iran.jpg){kind=link}
File:Shami statue, 1.94 metre-high bronze statue of a Parthian noble, from the sanctuary at Shami in Elymais, Parthian period, dated 50 BC - 150 AD, National Museum of Iran, Tehran, Iran.jpg — Carole Raddato — CC BY-SA 2.0 · WebP / crop
بازه زمانی و ناهمواری شواهد
بازه ۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی، چارچوب دودمانی رایج برای اشکانیان است، نه مرزی که در یک روز در همه شهرها برقرار شده باشد. ترتیب نخستین شاهان و بعضی دوره‌های رقابت داخلی هنوز از روی سکه، نوشته‌های بیرونی و یافته‌های پراکنده بازسازی می‌شود. منابع یونانی و رومی بیشتر جنگ و دیپلماسی غرب را روایت می‌کنند؛ باستان‌شناسی، کتیبه و سند محلی تصویرهای منطقه‌ای می‌دهند. بنابراین تاریخ شاه، تاریخ کنترل یک استان و تاریخ یک شیء را یکسان نمی‌گیریم.
منبع: Encyclopaedia Iranica — Arsacids ii. The Arsacid Dynasty
پرنی، پارت و ساخته‌شدن یک دودمان
ارشک رهبر پرنی‌ها بود؛ گروهی که با کنفدراسیون داهه پیوند داشت و در میانه سده سوم پیش از میلاد در پارت قدرت گرفت. نام پرنی را نباید با همه ساکنان پارت یا همه مردمان بعدی امپراتوری یکی دانست. حتی تصویر ساده «کوچ‌نشینان بیابان» کافی نیست: ایرانیکا به جوامع یکجانشین، دامداری، کشاورزی و شبکه‌های آبی پیرامون این پهنه اشاره می‌کند. پس از فتح، فرمانروای تازه باید با جمعیت‌ها و نخبگان موجود کنار می‌آمد؛ هویت اشکانی در همین فرایند سیاسی و منطقه‌ای شکل گرفت.
منبع: Encyclopaedia Iranica — Arsacids ii. The Arsacid Dynasty
گسترش و چند پایان برای سلطه سلوکی
دولت نوپا نخست در شمال‌شرق پای گرفت، اما در زمان مهرداد یکم، حدود ۱۷۱ تا ۱۳۹/۱۳۸ پیش از میلاد، ماد و میان‌رودان را به قلمرو خود افزود و شهرهای بزرگ هلنیستی را دربر گرفت. این حرکت برای هر منطقه تاریخ و شکل جدا داشت؛ شوش، ماد، سلوکیه و فارس را نمی‌توان با یک خط مرزی ناگهانی توضیح داد. شهرها، دودمان‌های محلی و دستگاه‌های ضرب سکه گاه ادامه یافتند. «فتح» آغاز یک رابطه سیاسی است، نه مدرک کنترل روزانه برابر بر هر روستا یا ناپدیدشدن فرهنگ‌های پیشین.
منبع: Encyclopaedia Iranica — Arsacids ii. The Arsacid Dynasty, Encyclopaedia Iranica — Ctesiphon
شاهِ شاهان، خاندان‌ها و مراکز چندگانه
شاه بزرگ در رأس بود، اما قدرت با خاندان‌های اشرافی، شاهان تابع، شهرها و فرمانروایان منطقه‌ای مذاکره می‌شد. وابستگی گاه‌به‌گاه پادشاه به بزرگان و رقابت مدعیان، تصویر یک دستگاه کاملاً متمرکز را رد می‌کند؛ از سوی دیگر برچسب آماده «فئودالی» نیز جای شواهد دقیق را نمی‌گیرد. دربار میان مراکز جابه‌جا می‌شد. تیسفون از زمان مهرداد یکم تا ۲۲۴ اقامتگاه زمستانی بود، ولی ضرابخانه سلوکیه کار می‌کرد و نسا و هکاتوم‌پیلوس نقش‌های دیگری داشتند. «پایتخت» در این دوره همیشه به معنای یک مرکز اداری ثابت و یگانه نیست.
منبع: Encyclopaedia Iranica — Arsacids ii. The Arsacid Dynasty, Encyclopaedia Iranica — Ctesiphon
نسا؛ دژها، انبارها و تقویم
نسا در دامنه کپه‌داغ، نزدیک عشق‌آباد امروزی در ترکمنستان است؛ این محل را نباید بی‌توضیح در مرزهای امروز ایران گذاشت. محوطه‌های نسا کهنه و نو از نخستین مراکز مهم اشکانی‌اند و یونسکو آن‌ها را در ۲۰۰۷ ثبت کرد. بناهای خشتی، انبارها و اسناد سفالی به سازمان اقتصادی و آیینی سرنخ می‌دهند. این آثار تعامل سنت‌های آسیای مرکزی و مدیترانه‌ای را نشان می‌دهند، اما ظاهر کنونی تپه‌ها بر اثر فرسایش است و بازسازی مستقیم سیمای شهر باستانی نیست. اهمیت نسا نیز ثابت نمی‌کند که در تمام پنج سده تنها پایتخت امپراتوری بوده است.
سکه، زبان و عنوان ارشک
سکه‌ها تاریخ، ضرابخانه، تصویر شاهی و پیام سیاسی می‌دهند، نه سرشماری زبان و هویت مردم. دراخم نقره موزه مت با نام ارشک یکم نوشته شده، با آنکه فرمانروای جاری را مهرداد معرفی می‌کنند؛ «ارشک» می‌توانست نام دودمان یا عنوان تخت باشد. نقش یونانی بر بسیاری سکه‌ها از نیاز دربار به مخاطبان و سنت‌های پولی گسترده خبر می‌دهد، اما زبان خانه همه رعایا را ثابت نمی‌کند. در دوره‌های بعد نوشته پارتی نیز روی سکه دیده می‌شود. هر شیء باید با تاریخ، ضرابخانه، خوانش نوشته و میزان قطعیت همان رکورد بررسی شود.
منبع: The Met — The Parthian Empire (247 B.C.–224 A.D.), The Met — Parthian Silver Drachm
راه‌های بازرگانی و رقابت با روم
قلمرو اشکانی میان آسیای مرکزی، فلات ایران، میان‌رودان و مدیترانه قرار داشت و بازرگانان در جابه‌جایی کالا میان شرق و غرب نقش واسطه داشتند. با این همه عبارت «کنترل کامل جاده ابریشم» ساده‌سازی است: راه‌های زمینی متعدد بودند، بازرگانان سغدی و دیگر گروه‌ها حضور داشتند و مسیرهای دریایی دریای سرخ و خلیج فارس در تجارت دوربرد اهمیت بیشتری پیدا کردند. جنگ‌های روم و اشکانی گاه این شبکه‌ها را مختل کرد. حتی علت لشکرکشی تراژان در ۱۱۴ قطعی نیست و تجارت، مرز نظامی و اعتبار شخصی همگی در پژوهش مطرح شده‌اند.
منبع: Encyclopaedia Iranica — Arsacids ii. The Arsacid Dynasty, Encyclopaedia Iranica — Commerce iii. Parthian and Sasanian Periods
تندیس شَمی، تنوع منطقه‌ای و پایان دودمان
تندیس برنزی ۱٫۹۴متری شَمی از خوزستان، تنها تندیس ریخته‌گری‌شده یادمانیِ سالم شناخته‌شده از دوره اشکانی است و احتمالاً به سده نخست میلادی تعلق دارد. نام دقیق مرد، تاریخ و زمینه ساخت قطعی نیست. دو عکس این صفحه دو نمای امروزی از همین یک تندیس در موزه ملی ایران‌اند، نه دو شاهزاده یا صحنه تاریخی. چون شَمی در الیمایی قرار داشت، حتی کاربرد برچسب «اشکانی» باید با تنوع فرمانروایی‌های منطقه‌ای همراه باشد. پیروزی اردشیر بر واپسین شاه اشکانی در ۲۲۴ دودمان را پایان داد؛ مردم، زبان‌ها، هنر و نهادها در یک روز محو نشدند.
منبع: Encyclopaedia Iranica — Arsacids ii. The Arsacid Dynasty, Encyclopaedia Iranica — Shami Statue, Encyclopaedia Iranica — Archaeology iii. Seleucid and Parthian
چطور این دوره را بخوانیم؟
منابع همین صفحه را با توجه به نویسنده، تاریخ و نوع شواهد بخوانیم. بازه‌های زمانی ممکن است برای شاخه‌های منطقه‌ای متفاوت باشند.
برای مطالعه عمیق‌تر، حکومت و جانشینی، شهرها و معماری، دادوستد، هنر، زنان و زندگی روزمره را به هم مرتبط کنیم؛ هیچ پادشاهی را نماینده همه مردم آن دوره نگیریم.
منابع و تاریخ بررسی
منابع در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ بررسی شدند.
- Encyclopaedia Iranica — Arsacids ii. The Arsacid Dynasty
- The Met — The Parthian Empire (247 B.C.–224 A.D.)
- UNESCO — Parthian Fortresses of Nisa
- Encyclopaedia Iranica — Commerce iii. Parthian and Sasanian Periods
- The Met — Parthian Silver Drachm
- Encyclopaedia Iranica — Ctesiphon
- Encyclopaedia Iranica — Shami Statue
- Encyclopaedia Iranica — Archaeology iii. Seleucid and Parthian