دورهمی · تاریخ و فرهنگ ایران
خط زمان اشکانیان؛ از خیزش ارشک تا هرمزدگان
گاه‌شماری اشکانی از سکه، لوح، متن کلاسیک و دوره‌های تاریخی بازسازی شده است؛ هم‌زمانی شاهان و اختلاف سال‌ها بخشی از خود تاریخ‌اند.
,_Parthian_School_(250_BC-226_AD)_National_Museum_of_Iran,_Tehran,_Iran.jpg){kind=link}
حدود ۲۴۷ تا ۱۷۱ پ.م؛ پیدایش و تثبیت
دوره ارشکی از ۲۴۷ پیش از میلاد آغاز می‌شود، اما تاریخ دقیق خیزش ارشک و تصرف پارت در پژوهش یکسان نیست. ارشک یکم و جانشینان نخستین در شمال‌شرق میان فشار سلوکیان و دولت‌های همسایه قدرت ساختند. آنتیوخوس سوم در لشکرکشی شرقی حدود ۲۰۹ پ.م بر آنان فشار آورد و نوعی توافق برقرار شد، ولی دودمان باقی ماند. در نیمه نخست سده دوم پ.م، ضعف سلوکی و آشفتگی باختر فرصت گسترش داد. نام ارشک به عنوان دودمانی روی سکه‌ها ادامه یافت و جداکردن شاهان آغازین از روی نام کافی نیست. این مرحله را نباید یک فتح ناگهانی سراسر ایران دانست؛ کنترل از یک منطقه مرزی آغاز شد و طی چند نسل، با جنگ و توافق، به ماد و سپس میان‌رودان رسید.
۱۷۱ تا ۸۸ پ.م؛ مهردادها و شاهنشاهی
مهرداد یکم حدود ۱۷۱ پ.م به شاهی رسید و ماد، بابل و بخش‌های مهم قلمرو سلوکی را گرفت؛ فتح میان‌رودان در دهه ۱۴۰ پ.م نقطه تبدیل پادشاهی پارت به شاهنشاهی بود. پس از او، فشار سکاها و یوئه‌چی در شرق به مرگ فرهاد دوم و اردوان یکم انجامید. مهرداد دوم، حدود ۱۲۴/۱۲۳ تا ۸۸/۸۷ پ.م، ثبات را بازگرداند، عنوان شاه شاهان را برجسته کرد و با ارمنستان و روم تماس داشت. دوره ارشکی، اسناد نسا و اورامان و سکه‌ها برای تاریخ این مرحله مهم‌اند. پایان سلطنت او آغاز دوره‌ای با شاهان رقیب و ضرابخانه‌های جداگانه است؛ جدول دقیق باید هم‌سلطنتی و اختلاف نام‌گذاری را نشان دهد، نه یک ردیف بی‌وقفه و قطعی.
۸۸ تا ۳۸ پ.م؛ بحران‌ها و حران
پس از مهرداد دوم، سیناتروک، فرهاد سوم، مهرداد سوم و ارد دوم در دوره‌ای از رقابت خانوادگی و دخالت اشراف ظاهر شدند. سال‌های سلطنت در پژوهش و شماره‌گذاری اردوان‌ها و مهردادها یکسان نیست. در غرب، روم پس از پایان سلوکیان به همسایه مستقیم بدل شد. حمله کراسوس در ۵۳ پ.م با شکست روم در حران پایان یافت و سورنا فرمانده برجسته بود؛ سپس پاکور در سوریه پیشروی کرد و در ۳۸ پ.م کشته شد. ارد دوم تاج را به فرهاد چهارم سپرد و به دست او از میان رفت. روایت‌های کلاسیک درباره قتل‌ها و نمایش سر کراسوس باید به‌عنوان روایت متن‌های یونانی‌ـ‌رومی خوانده شوند، نه متن رسمی اشکانی. ترتیب کلی روشن‌تر از جزئیات درباری است.
۳۸ پ.م تا ۵۱ م؛ آگوستوس و شاهان رقیب
فرهاد چهارم حمله مارک آنتونی را در ۳۶ پ.م دفع کرد و در ۲۰ پ.م در توافق با آگوستوس نشان‌های رومی را بازگرداند. موسی و پسرش فرهاد پنجم در آغاز میلادی به قدرت رسیدند؛ پس از آنان ارد سوم و ونون یکم با رقابت اشراف و دخالت روم روبه‌رو شدند. اردوان دوم، که در شماره‌گذاری قدیمی گاه اردوان سوم خوانده می‌شد، دوره‌ای طولانی اما پرکشمکش داشت. گودرز دوم و وردان نیز در دهه ۴۰ میلادی رقیب بودند. سکه و متن بابلی برای هم‌زمانی این شاهان حیاتی است و فهرست‌های قدیمی گاه یک فرد را دو شاه یا دو رقیب را یک خط متوالی نشان داده‌اند. مرگ و آغاز سلطنت‌ها بهتر است با «حدود» یا بازه ثبت شود.
۵۱ تا ۱۴۷ م؛ بلاش، ارمنستان و تراژان
بلاش یکم از ۵۱ میلادی فرمان راند و برادرش تیرداد را برای ارمنستان پشتیبانی کرد. جنگ با روم به توافق رندیا در ۶۳ و تاج‌گذاری تیرداد در رم در ۶۶ انجامید. پس از بلاش، پاکور دوم، اردوان سوم، خسرو یکم و بلاش سوم در جدول‌هایی با هم‌پوشانی و سلطنت منطقه‌ای دیده می‌شوند. تراژان در ۱۱۴ به ارمنستان و میان‌رودان حمله کرد، تیسفون را گرفت و برای مدتی شاه دست‌نشانده نشاند؛ هادریان پس از ۱۱۷ از فتوحات پایدار عقب نشست و در ۱۲۲ صلح برقرار شد. در دهه‌های بعد، دو یا چند مدعی می‌توانستند در شرق و غرب سکه بزنند. بلاش چهارم حدود ۱۴۷ بار دیگر وحدت بیشتری ایجاد کرد. خط زمان باید این موازی‌بودن را آشکار نگه دارد.
۱۴۷ تا ۲۲۴ م؛ جنگ‌های پایانی و هرمزدگان
در دوره بلاش چهارم، جنگ ۱۶۱ تا ۱۶۶ با روم به سقوط موقت تیسفون انجامید. بلاش پنجم از حدود ۱۹۱ فرمان راند و سپتیمیوس سوروس در ۱۹۷ تیسفون را غارت کرد. بلاش ششم و اردوان چهارم از ۲۰۸/۲۱۶ به بعد رقیب بودند؛ شماره‌گذاری آنان در منابع جدید و قدیم متفاوت است. جنگ با کاراکالا و سپس نبرد نصیبین در ۲۱۷ با صلح پایان یافت. هم‌زمان اردشیر بابکان در پارس قدرت گرفت و اردوان در نبرد هرمزدگان در ۲۲۴ شکست خورد و کشته شد. پایان دودمان در یک روز به معنای محوشدن خاندان‌ها نبود؛ شاخه‌های ارشکی در ارمنستان و قفقاز ادامه یافتند. تاریخ ۲۲۶ برای تاج‌گذاری و تثبیت ساسانی نیز کنار ۲۲۴ دیده می‌شود و نباید این دو رویداد یکی شمرده شوند.
منابع و تاریخ بررسی
بررسی منابع: ۱ نوامبر ۲۰۲۶